اجرایی شدن توافق هسته ای و راه دشوار پیش رو
دکتر محمدتقی حسینی
اکنون ضرورت دارد تا برنامه ای منسجم و کارآمد برای ایجاد یک جهش اقتصادی فراهم گردد.
کد مطلب: 5938
دوشنبه ۲۸ دی ۱۳۹۴ ساعت ۲۰:۲۱
 
در تاریخ هر ملتی روزهایی وجود دارد که به عنوان نقطه عطف محسوب می شوند. چه بسا ارزش و اهمیت آن روزها در موقع خود برای همگان به درستی قابل درک نیست. بی گمان روز ۲۷ دی ماه سال ۱۳۹۴ یکی از روزهای مهم در تاریخ معاصر ایران است و پیامدهای عظیمی برای ایران و جهان به همراه دارد. هرچند که توافق هسته ای بین ایران وچند قدرت بزرگ جهانی تحت نام برجام چند ماه قبل از این صورت گرفته است، اما امروز با اجرایی شدن توافق، تردیدها و دو دلی ها در مورد اینکه آیا این مسیر به فرجام می رسد، برطرف شد و هر دو طرف توافق اقدامات عملی خود را به منصه ظهور رساندند. به عبارتی همانگونه که در توافق به عنوان "روز اجرا" نام گرفته است، اکنون زمان نشان دادن آن است که توافق روی کاغذ چگونه به عمل تبدیل می شود. گزارش مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی به وضوح نشان می دهد که جمهوری اسلامی ایران همه تعهدات خود را بر اساس توافق صورت گرفته با حسن نیت انجام داده است و در مقابل طرف های گفتگوی ایران نیز بدون هیچ ابهامی پایبندی خود را به توافق اعلام کردند و انجام تعهدات خود را آغاز کردند.

در فضای مذاکره بین المللی بر سر موضوع دشواری همچون موضوع هسته ای ایران عنصر حسن نیت و ایجاد اعتماد نقش اساسی دارد. بدون بازگرداندن اعتماد و اثبات وجود حسن نیت برای انجام تعهدات متقابل، نمی توان به هیچ نتیجه ای امیدوار بود.

آنچه که بامداد ۲۷ دی ماه در وین رخ داد بیش از هر چیز این نکته را در بر دارد که طرفهای گفتگو و توافق برجام نسبت به تعهدات خود برای پایان دادن به یک بحران ساختگی و آغاز مسیر جدیدی که تضمین کننده صلح و امنیت منطقه ای و بین المللی و نیز گسترش همکاری ها و کمک به توسعه و رفاه ملت هاست، پایبند هستند.

چنین لحظاتی در تاریخ روابط بین المللی معاصر از موارد استثنایی و قابل تحسین است. اینکه یک بحران ساختگی که زمینه های زیادی را برای بوجود آمدن یک رویارویی بزرگ فراهم کرده بود و بارها تا مرز شکنندگی پیش رفته بود، از طریق دیپلماسی فعال و با میز مذاکره حل و فصل شد، اتفاق بزرگی است که نه تنها عظمت آن مورد توجه متخصصان مسائل بین المللی است بلکه هر کسی که دل نگرانی در مورد مسائل ایران و منطقه دارد، عظمت آن را تائید می کند. در دو یادداشت دیگر در این زمینه با نام های "دیپلماسی هنوز کارایی دارد" و "وقتی ققنوس از خاکستر خویش برمی خیزد" در مورد ابعاد مختلف توافق هسته ای بیشتر نوشته ایم. برای راقم این سطور این افتخار وجود دارد که از سپیده دم این بحران با آن به انحای مختلف درگیر بوده است و اوقات زیادی از عمر خدمتی خود را برای آن صرف کرده است. اکنون عمیقا خوشحالم که فرجام آن همه تلاش و صبوری نتیجه داد و اکنون فصل مهمی از تاریخ این کشور به شایستگی ورق خورد و موجب سربلندی نسل کنونی گردید.

یک بار دیگر به جهانیان ثابت شد که خردورزی، تلاشگری و بردباری ایرانی شگفتی آفرین است و می تواند گره های دشوار را در مقاطع دشوارتر بگشاید. خدای بزرگ را شکر و سپاس می گوئیم که نسل ما در این مقطع دشوار و سرنوشت ساز، دچار حسرت نشد و با فرمان خرد به نتیجه ای دست یافت که می تواند به آن افتخار کند. با این توافق هم دستاوردهای هسته ای کشور حفظ شد و هم سایه شوم تهدید و تحریم از کشور کنار زده شد. این توافق ضریب امنیتی کشور را افزایش داده است و فضای مساعدتری برای گسترش فضای فرهنگی کشور و افزایش مبادله فرهنگی با سایر ملل فراهم کرده است. بی گمان با هر سنجه عقلایی و اخلاقی این آورده ها قابل تحسین و جای شکرگزاری دارند. گریه شام و سحر شکر که ضایع نشد/ قطره باران ما گوهر یکدانه شد.

در این فرایند درس های زیادی آموخته شد که ضرورت دارد تا بعنوان بخشی از آموزش کلاسیک در رشته های مرتبط با سیاست و دیپلماسی در مراکز آموزش عالی مورد توجه اساتید و دانشجویان قرار گیرد. موضوع اجماع سازی داخلی و فرایند تصمیم گیری در داخل کشور در این فرایند، در ایران تقریبا منحصر بفرد است. نقشی که هر یک از شخصیت ها و نهادهای تصمیم گیرنده ایفا کردند بایستی به درستی شناخته و تحلیل شده و معرفی گردد. هدایت اصولی و هوشمندانه این موضوع پیچیده از سوی مقام معظم رهبری، تدابیر ریاست محترم جمهوری و کابینه وی در این فرایند، نقش سازنده و مهم مجلس شورای اسلامی در بررسی و تصمیم گیری موضوع در مقاطع مختلف، راهبردهای تدوین شده از سوی شورایعالی امنیت ملی، هماهنگی نیروهای نظامی و امنیتی کشور، نقش منحصر بفرد دستگاه دیپلماسی و جایگاه بی نظیر شخص وزیر امور خارجه در این فرایند، جایگاه سازمان انرژی اتمی ایران و ریاست دانشمند آن و دانشمندان مرتبط با انرژی هسته ای و فراتر از همه صبر و پایداری و حمایت ملت آگاه و با اراده ایران در تحمل دشواری ها و درک شرایط کشور، همه اینها منظومه زیبایی را شکل دادند که نتیجه آن پیروزی بزرگ ایران اسلامی در برابر قدرت های جهانی بود. بدون تردید بررسی این موضوع و درس های آموخته شده از کل این فرایند می تواند به توسعه علوم انسانی بومی کمک موثری ارائه کرده و به آیندگان در اتخاذ تصمیم در موقعیت های دشوار کمک کند.

با این همه، موفقیت ایران در توافق موجود را بایستی در جایگاه و اندازه خود مورد توجه قرار داد. واقع گرایی سیاسی اگر کاربردی داشته باشد، در چنین شرایطی خواهد بود. توقعات از توافق هسته ای و فرایند بوجود آمده بایستی منطقی و در همان حدی باشد که در ظرفیت آن است. توافق هسته ای البته از یک سو فرصت های فراوانی را ایجاد می کند و از سوی دیگر موانعی را از پیش پای کشور برمی دارد تا بتواند اهداف خود را پیگیری کند. اکنون با اجرایی شدن توافق هسته ای، بایستی به اقدامات فوری تری پرداخته شود که طی سالیان گذشته، پیش روی جامعه ایران انباشته شده اند.

برای این منظور لازم است تا بررسی های کارشناسی و مبتنی بر اطلاعات درست صورت گیرد و چشم اندازی دست یافتنی و مبتنی بر واقعیات ترسیم شود. در عین حال باید مواظب بود تا فضای پس از تحریم موجب تشدید پدیده های نامطلوبی همچون مصرف گرایی نگردد و به عادات منفی تبدیل نشود. تجربیات تاریخی ما نشان داده است که در مواقعی که تنگناهای اقتصادی مرتفع شده است، خطر بازگشت عادات نامطلوب مبتنی بر مصرف گرایی و بی انضباطی مالی وجود دارد که خود موجب تشدید مشکلات اقتصادی و اجتماعی گردیده است.

اکنون ضرورت دارد تا برنامه ای منسجم و کارآمد برای ایجاد یک جهش اقتصادی فراهم گردد. برنامه ریزی، اجرای صحیح و نظارت دقیق مولفه های یک طرح پساتحریم است. تکیه بر داشته ها و سرمایه های علمی و فنی درون کشور و تاکید بر اقتصاد دانش بنیان می تواند مسیر ایران را برای توسعه ای متوازن هموار کند.

پدیدارشناسی تحریم امروزه در دنیا جایگاهی باز کرده است. در بررسی تطبیقی بر روی کشورهایی که مورد تحریم قرار گرفته اند، يک ويژگي مشترک را مي توان ملاحظه کرد و آن اينکه اقتصادی که بر اساس محدودیت های مشخص شکل گرفته باشد، بعید است پس از رفع آن محدودیت ها بتواند به سرعت رشد کند. تحریم فقط محدودیت دسترسی به برخی امکانات نیست. تحریم با خود نوعی رفتار و اخلاق را پدید می آورد که می تواند در دراز مدت روحیه یک ملت را تحت تاثیر خود قرار دهد.

فوری ترین فرصتی که برای شرایط پس از تحریم می توان تصور کرد، ایجاد فرصت های لازم برای اقتصاد ایران است. اقتصاد ایران بعد از تحریم، مشروط به رعایت شرایطی، چشم انداز یک جهش بزرگ را پیش روی خود می بیند. این جهش اقتصادی تنها نه به دلیل آزاد شدن منابع بلوکه شده ایران در خارج از کشور است. بلکه فراتر از آن به دلیل فرصت هایی است که در اختیار این اقتصاد محصور شده قرار می گیرد.

برای بهره گیری بهتر از فرصت ایجاد شده برای اقتصاد ایران در وضعیت پسابرجام، بایستی به واقعیات مرتبط با شرایط اقتصادی کشور توجه کرد. مولفه های اقتصادی در ايران ويژگي هاي خاص خود را دارند. بويژه در بخش تولید، شامل هزینه های بالایی در استفاده از نیروی انسانی و سربار، تهیه مواد خام و اولیه و هزينه هاي انرژي پس از آزادسازي قيمت ها، بعضا استفاده از تکنولوژی قدیمی و تجهیزات فرسوده، سرانه مصرف بالاتر از استانداردهاي جهاني، به نحوی است که هزینه های مالی بنگاه های تولیدی را بطور طبيعي بالا نگه مي دارد. نظر به اینکه امکان کاهش هزینه های بیان شده در مولفه های اقتصادی تولید در کوتاه مدت میسر نمی باشد، لذا اثر لغو تحریم ها نیز نمی تواند موجب کاهش بهای تمام شده محصولات در بازه زمانی کوتاه مدت و يا حتی در میان مدت گردد.

همچنین از جنبه دیگر پیش بینی می گردد خروج صنایع از رکود ناشی از تحریم ها یکسان نباشد و بازکردن دربهای تعاملات اقتصادی ایران به معنای فرصت های بیشتر برای بنگاه های کارآمد و تهدید های بیشتر برای بنگاههای ناکارآمد و بدون سپر حفاظتی خواهد بود. در اين صورت ممکن است با تشديد بحران اشتغال روبرو شويم. در این راستا لازم است تا نسبت به بررسی اثرات و ابعاد لغو تحریم ها بر اقتصاد و صنایع کشور در سه دوره کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت با حضور اندیشمندان و فعالان حوزه های اقتصادی، صنعت، تجارت و نيز متخصصان علوم اجتماعی اقدام گردد.

بنابراین بایستی تلاش گردد تا از طریق مشوق های مناسب و انجام مذاکرات بهینه، روابط اقتصادی خارجی کشور به نحوی هدایت شود که منجر به افزایش تولید و ایجاد اشتغال در کشور گردد. در این راستا لازم است تا از طریق شناسایی صنایع و حوزه های اشتغالزایی کشور و صنایع پیش ران، سرمایه گذاری های خارجی به سمت این صنایع هدایت شوند تا علاوه بر امکان تامین منابع مالی کم هزینه منجر به انتقال دانش و تکنولوژی به کشور شود.

اکنون از فوری ترین موضوعات پیش روی دولت جمهوری اسلامی ایران، موضوع اشتغال بویژه اشتغال جوانان تحصیل کرده و یا در حال تحصیل است. تحریم و سیاست های اقتصادی و جمعیتی ناقص اعمال شده در دولت های مختلف موجب انباشت جمعیت بیکار و عمدتا تحصیل کرده در کشور گردیده است. این امر می تواند تبعات گوناگونی به همراه داشته باشد. از اولویت های دولت جمهوری اسلامی ایران در فرصت پسابرجام تدبیری اساسی برای اشتغال می باشد. رفع تحریم ها یک فرصت مناسب برای انجام اقدامی اساسی برای رفع و یا کاهش معضل بیکاری پدید آورده است. بی گمان در شرایط تحریم، اندیشه کردن برای این معضل راه به جایی نمی برده است، بلکه هر روز این معضل فربه تر گردیده است.

باید به این نکته توجه کرد که مشکل بیکاری جوانان یک معضل جهانی است که همه مناطق جغرافیایی مختلف را درگیر خود کرده است. بر اساس گزارش سازمان بین المللی کار "الگوهای درحال تغییر و تحول دنیای کار همچنان بسیاری از زنان و مردان جوان را دچار اضطراب و پریشانی می کنند" . در حال حاضر نرخ جهانی بیکاری جوانان بالاتر از نرخ ۷/۱۱ درصدی پیش از بحران سال ۲۰۰۸ است. در مجموع، دو نفر از هر پنج جوان (یعنی ۶/۴۲ درصد) از جوانان فعال به لحاظ اقتصادی هنوز یا بیکار هستند یا در عین شاغل بودن در فقر به سر می برند. در مناطق آسیایی و خاور میانه و شمال آفریقا، نرخ بیکاری جوانان بین سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۴ وخیم تر شده است.

در ایران نیز شرایط تا حدودی با همین الگوها همخوانی دارد. ضمن اینکه در اثر تحریم طی سال های گذشته بسیاری از فرصت ها از دست جوانان ایرانی خارج شده است. نرخ بیکاری در بین جوانان تحصیل کرده بالاست. از سوی دیگر نابرابری جنسیتی و نابرابری اقلیمی در این زمینه موضوع را با پیچیدگی های بیشتری روبرو می سازد. بیکاری فارغ التحصیلان در رشته های علوم انسانی بیشتر از سایر رشته ها دیده می شود. هر چند سایر رشته ها نیز در مجموع با بحران اشتغال روبرو هستند. از سوی دیگر مناطق مختلف کشور نیز وضعیت متوازنی ندارند. سایر گروههای جمعیتی نیز به دلیل مشکلات ساختاری اقتصاد و احتمال تعطیلی بنگاهها، با معضل بیکاری یا ناپایداری شغل دست به گریبانند.

فضای پدید آمده در نتیجه توافق هسته ای فرصت مغتنمی برای پرداختن به موضوع اشتغال و بهبود بخشیدن به فضای کسب و کار می باشد. با توجه به اینکه جمعیت جوان کشور دارای مهارت ها و قابلیت های ارزشمندی است، این فرصت می تواند علاوه بر افزایش اشتغال در بازار داخلی، امکان جذب آنان را در بازارهای کار بین المللی تسهیل کند. همچنین امکان افزایش سرمایه گذاری داخلی و جذب سرمایه خارجی از دیگر فرصت های فراهم آمده در نتیجه اجرای توافق هسته ای می باشد. برای این منظور بایستی فضای کسب و کار را بهبود بخشید. روان سازی فرایندها و کاستن از مقررات مربوط به ایجاد کسب و کار از اقدامات ضروری است. در حال حاضر رتبه کشور در بهبود فضای کسب و کار مناسب نیست. عمده ترین مانع در این زمینه مربوط به اخذ مجوزها و آغاز یک کسب و کار است. بایستی در این زمینه اقدامات تقنینی و اجرایی را سرعت بخشید.

توافق هسته ای و لغو تحریم ها، فرصت های متعددی را پیش روی کشور قرار داده است. این فرصت ها فقط محدود به یک یا دو عامل نیست. بلکه ابعاد مختلف اجتماع، سیاست، اقتصاد، فناوری و فرهنگ را در بر می گیرد. آنچه اهمیت دارد، استفاده هوشمندانه و متعهدانه از این فرصت هاست. زیرا موقعیت های کمی در تاریخ هر ملت پدید می آیند که می توانند مسیر آن کشور را به نحو مثبت و یا منفی و با شتابی فوق العاده تغییر داده یا به پیش ببرند. اکنون این موقعیت برای ایران بوجود آمده است. آمادگی و جدیت همه اقشار برای بهره بردن کشور از این موقعیت ضروری است و البته نیاز به تاکید نیست که این شرایط مسئولیت های سنگین تری را متوجه دولت و مجلس شورای اسلامی می نماید.
Share/Save/Bookmark